Doomscrolling: Kwa nini unaendelea kusoma habari mbaya zinazokuumiza

Ni usiku sana. Unahitaji kulala. Habari ni mbaya, na kila kutelezesha kidole kunafanya hali iwe mbaya zaidi — wasiwasi zaidi, kukata tamaa zaidi, kutotulia zaidi. Hata hivyo kidole chako kinaendelea kusonga, kikivuta kichwa kimoja zaidi cha habari, mkondo mmoja zaidi, janga moja zaidi. Hufurahii unachofanya. Huwezi kuacha. Karibu kwenye doomscrolling: tabia ya kushindwa kuacha kusoma habari hasi, hata zikiwa hazikusaidii tena.

Tabia ya kuitaja hili kama tatizo la nidhamu inapuuza kile hasa kinachotokea. Doomscrolling si udhaifu — ni silika ya zamani ya kujilinda ikigongana na mazingira ya taarifa yaliyoundwa ili kuitumia. Ukiielewa mgongano huo, njia ya kutoka inakuwa wazi zaidi. Ndiyo sababu ubongo wako hufanya hivyo, kwa nini inaonekana haiwezekani kuacha, na nini hasa kinavunja mzunguko huo.

Ubongo wako unafanya hasa kile ambacho maumbile yake yameuandaa kufanya

Anza na ukweli usiofurahisha: kuendelea kuscroll habari hasi ni ubongo wako ukifanya kazi vizuri, lakini kwenye mazingira yasiyofaa. Binadamu walibadilika na kuwa na mwelekeo wa kuipa uzito zaidi hasi — tabia ya kiasili ya kuzingatia vitisho kuliko habari njema. Kwa sehemu kubwa ya historia yetu, hilo lilituokoa maisha. Yule aliyekuwa akifuatilia kwa makini msituko wa majani kwenye vichaka alinusurika; yule aliyeipuuzia aliliwa. Habari mbaya zilikuwa taarifa ambazo usingeweza kumudu kuzipuuza.

Kwa hiyo ubongo wako huzichukulia vichwa vya habari hasi kama vitisho vya dharura ambavyo ni lazima ujue — na hukupa nafuu ndogo kila unapokagua, kana kwamba umechunguza upeo wa macho kutafuta hatari. Tatizo ni kwamba sasa upeo huo hauna mwisho. Daima kuna tishio lingine kando kwa kutelezesha kidole mara moja, na mfumo wako wa kugundua hatari, uliobadilika kwa ulimwengu wenye hatari chache na zenye kikomo, hauna kitufe cha kuzima kwa mtiririko wa habari usioisha.

Doomscrolling si kasoro ya tabia. Ni silika ya kujilinda — kutafuta vitisho, kujua kinachoendelea, kubaki salama — inayofanya kazi ndani ya mfumo unaotengeneza ugavi usioisha wa vitisho vya kuchunguza. Silika hii ni ya zamani sana. Mtego huu ni mpya kabisa.

Kwa nini inaonekana haiwezekani kuacha

Udanganyifu wa udhibiti

Sehemu ya kile kinachokufanya uendelee kuscroll ni ahadi ya hila: nikielewa tishio hili kikamilifu vya kutosha, nitahisi nina udhibiti nacho. Kusoma uchambuzi mwingine, taarifa nyingine, huonekana kana kwamba kungeondoa wasiwasi. Lakini kwa vitisho vikubwa, visivyo dhahiri — vita vya mbali, uchumi, hali ya hewa — kusoma hata kiasi gani hakuletei udhibiti, kwa sababu hakuna unachoweza kufanya mara moja. Hivyo wasiwasi haupungui kamwe, na unaendelea kutafuta suluhisho ambalo haliji. Ni mzunguko wazi ambao feed inapenda kuuacha wazi milele.

Zawadi zisizotabirika, tena

Juu ya hilo pia kuna utaratibu ule ule wa zawadi zinazobadilika unaoendesha kuscroll kwa kompulsif: sehemu kubwa ya feed ni kelele tu, lakini mara kwa mara kuna taarifa muhimu kweli — na kutotabirika huko ndiko hasa kunakofanya tabia hii ishike sana. Ubongo wako unaendelea kuvuta mpini kwa sababu uvutaji unaofuata huenda ndio ukawa muhimu. Tunaeleza utaratibu huu kwa undani katika makala yetu kuhusu sayansi ya ubongo ya matumizi ya simu ya kompulsif.

Inakufanyia nini hasa

Hili si jambo lisilo na madhara. Utafiti wakati wa habari za majanga umehusisha kutumia kwa wingi maudhui yanayokukosesha utulivu na viwango vya juu vinavyopimika vya msongo wa mawazo, wasiwasi, na hata dalili za kimwili. Mstari mmoja muhimu wa utafiti wa Roxane Cohen Silver na wenzake uligundua kwamba kufichuliwa mara kwa mara kwa maudhui ya vyombo vya habari kuhusu msiba wa pamoja kunaweza kuhusishwa zaidi na mfadhaiko kuliko kufichuliwa moja kwa moja na tukio lenyewe — taarifa hizo, zikitazamwa tena na tena, zilileta madhara yake yenyewe.

Kuna pia tatizo la muda lisilo la huruma. Doomscrolling huongezeka usiku, kitandani, wakati uwezo wa kujidhibiti uko chini kabisa na ulinzi wa siku umeshuka. Huo pia ndio muda mbaya zaidi kwa hilo: unaijaza ubongo ambao tayari umechoka na unaelekea kupumzika kwa vitisho na msisimko, ukiharibu usingizi na kupanda mbegu za wasiwasi wa siku inayofuata. Chumbani ndiko doomscrolling husababisha madhara makubwa zaidi — soma makala yetu kuhusu kwa nini simu yako isilale kando yako.

Na muhimu zaidi, mara chache hukufanya uwe na taarifa zaidi kwa maana yoyote yenye faida. Kuwa umejaa vichwa vya habari vinavyokusumbua si sawa na kuwa na maarifa — mara nyingi inamaanisha kunyonya mfululizo wenye hisia nyingi na muktadha mdogo ambao huongeza wasiwasi wako bila kukufanya uwe na uwezo zaidi wa kuchukua hatua. Hisia ya kuendelea kuwa na taarifa na uhalisia wake vimeachana.

Jinsi ya kuvunja mzunguko

Kwa sababu doomscrolling ni silika iliyotekwa badala ya kushindwa kwa nidhamu, suluhisho zinazofanya kazi ni za kimfumo na za kubadili mtazamo, si za kutegemea nguvu ya kujidhibiti. Utafiti kuhusu wasiwasi, matumizi ya vyombo vya habari, na mazoea unaonyesha hatua chache za kuaminika:

• Ipe habari ratiba maalum. Chagua muda na chanzo maalum cha kuangalia habari — mara moja au mbili kwa siku, kutoka mahali penye muktadha badala ya mlisho usioisha. Dirisha lenye kikomo linakidhi hitaji halali la kufuatilia kinachoendelea bila mzunguko usioisha.
• Ongeza kikwazo wakati wa nyakati hatari. Acha simu nje ya chumba cha kulala na isiwe juu yako wakati wa saa za kupoa kabla ya kulala. Kuscroll habari za kutisha bila kuacha kunastawi simu inapopatikana mara moja wakati umepunguza tahadhari; ondoa upatikanaji, na ile tabia ya ghafla haina cha kushika.
• Geuza wasiwasi kuwa hatua — au uachilie kwa makusudi. Ikiwa tishio ni jambo unaloweza kulifanyia kitu (changia, piga kura, jitayarishe), fanya hilo na funga mzunguko. Ikiwa kweli haliwezi, liite hivyo: "sina cha kufanya hapa sasa hivi." Kulitaja kuwa hali hiyo haiwezi kutekelezwa husaidia ubongo kuacha kutafuta udhibiti ambao haupo.
• Chuja kwa uthabiti. Nyamazisha, acha kufuata, na ondoa akaunti na programu zinazoongeza tu vitisho. Hujifichi kutokana na uhalisia — unakataa mlisho ulioundwa kuongeza hali yako ya tahadhari.
• Badilisha, usiondoe tu. Hamu ya kuscroll mara nyingi huficha hisia iliyo chini yake — upweke, kuchoshwa, au woga wa jambo baya. Kuwa na mbadala wa kutumia papo hapo kwa nyakati hizo ni muhimu zaidi kuliko kujizuia tu.

Ujumbe mkuu ni uleule kama ilivyo kwa tabia za simu kwa ujumla: badilisha mazingira na namna ya kuiona hali, badala ya kujaribu kushinda kwa nidhamu mlisho usioisha wa vitisho kwa wakati halisi. Kwa mbinu pana zaidi, tazama mwongozo wetu kuhusu kupunguza muda wa skrini bila kujizuia kwa nguvu.

Hitimisho

Kusoma habari mbaya bila kukoma kunaweza kuonekana kama kushindwa kwako binafsi, lakini kwa kweli ni programu yako ya zamani zaidi ya kuokoka ikiendelea kufanya kazi kwenye kifaa kilichotengenezwa ili kuitumia vibaya. Silika ya kuchunguza hatari na kujua kinachoendelea ni ya afya. Mtiririko usio na mwisho wa habari mbaya, usio na hatua za kuchukua, na unaokuzwa na algoriti ambao silika hiyo sasa hujilisha nao si wa afya.

Huhitaji kuchagua kati ya kujua kinachoendelea na kuwa sawa. Wekea habari muda na mahali, ondoa ufikiaji wake wa saa 1 asubuhi kwa ubongo wako uliyochoka, chukua hatua kuhusu unachoweza na uachilie kwa makusudi usichoweza. Mzunguko huo huendelea bila kuvunjika mradi tu mkondo wa habari ndio unaoamua ni lini umesoma vya kutosha. Rudisha uamuzi huo mikononi mwako, na hali ya kukatisha tamaa inapoteza sehemu kubwa ya nguvu yake.

Sources

1. Rozin, P., & Royzman, E.B. (2001). Negativity bias, negativity dominance, and contagion. Personality and Social Psychology Review, 5(4), 296–320.
2. Holman, E.A., Garfin, D.R., & Silver, R.C. (2014). Media's role in broadcasting acute stress following the Boston Marathon bombings. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(1), 93–98.
3. Garfin, D.R., Silver, R.C., & Holman, E.A. (2020). The novel coronavirus (COVID-2019) outbreak: Amplification of public health consequences by media exposure. Health Psychology, 39(5), 355–357.
4. Soroka, S., Fournier, P., & Nir, L. (2019). Cross-national evidence of a negativity bias in psychophysiological reactions to news. Proceedings of the National Academy of Sciences, 116(38), 18888–18892.
5. Shabahang, R., Hwang, H., Thomas, E.F., Aruguete, M.S., McCutcheon, L.E., et al. (2024). Doomscrolling evokes existential anxiety and fosters pessimism about human nature? Evidence from Iran and the United States. Computers in Human Behavior Reports, 15, 100438.

Jinsi tunavyofanya utafiti na kulipitia hili